Düşük Yoğunluklu Hegemonya: Esnek Realizm ve ABD

Dünya, küreselleşmenin o 'tatlı rüyasından' çoktan uyandı. 'Tarihin Sonu'nu müjdeleyen liberal masallar, yerini jeopolitiğin buz gibi soğuk yüzüne bıraktı. Bu yeni gerçeklik ile hesaplaşmaya doğru savrulan bir tarihsel momentumun içerisindeyiz.

Uzun süredir “küresel fetret devri” olarak tanımladığımız yeni bir “realite” bu. Gramsci’nin o çok kullanılan cümlesinde olduğu gibi ‘eskinin öldüğü ama yeninin doğamadığı zamanlar’…

ABD tarafından yayınlanan son ulusal güvenlik strateji belgesi işte böyle belirsiz zamanlarda yüklerinden kurtulmaya çabalayan küresel bir hegemonu resmediyor.

Metinde geçen “ABD’nin tüm dünya düzenini Atlas gibi (tek başına) sırtladığı günler geride kaldı.” ifadesi hem kapsamlı bir yorgunluğa ve yetersizliğe ya da daha estetik bir şekilde söylersek “kapasite aşınmasına” işaret ediyor.

ABD özetle; ben yorgunum derken diğer yandan “esnek realizm” (flexible realism) kavramını ortaya atıyor. Böylece yüklerinden kurtulan Atlas, bundan sonra ideolojik dayatmalardan ya da ilke ve değerlerden ziyade ulusal çıkarlara ve mevcut gerçekliğe odaklanacağını iddia ediyor.

Pragmatik ve al-ver usulüne dayanan ve ABD’nin Jackson ve Roosevelt dönemlerini anımsatan bir çıkış.

Bu benzerliğe uygun bir biçimde belge Batı Yarımküre’yi öncelik sıralamasında zirveye çıkararak Monroe Doktrini'ni güncellediğini iddia ediyor.

Hatta Venezuela’ya yapılan ve devlet başkanı Maduro’nun kaçırılmasına dayanan askeri müdahale de bu çerçevede ABD’nin arka bahçesini konsolide etmesinin yeni ve nobran bir şekli olarak öne çıkıyor.

Bu aslında ABD'nin izole olmak gibi bir hedefi olmadığı aksine hegemonik olmanın en düşük maliyetli yolunu aradığının net bir işareti gibi.

Böylece ABD, Çin ve Rusya’yı ima ederek tıpkı daha önce de olduğu gibi bölgenin tek hakiminin kendisi olduğunu ilan etmiş oluyor.

"Önce Amerika" ve Yalnız kalan Avrupa

Belgenin belki de en çok dikkat çeken bir başka bölümü ise Batı içi gerilimin kristalize olduğu kısım.

Belge, Avrupa’ya bakınca yaşlanmış, özgüvenini yitirmiş ve "silinme" tehlikesiyle baş başa kalmış bir medeniyet görüyor.

Avrupa’nın güvenliğini ABD’ye ciro etme alışkanlığına, o konforlu "beleşçiliğe" (free-riding) sert bir itiraz var.

Washington, "Ben artık senin koruyucun değilim, pamuk eller cebe" diyor özetle.

NATO’nun genişlemesine şerh düşülmesi, Ukrayna savaşının bir an önce bitirilip Rusya ile stratejik istikrarın (yani bir nevi statükonun) sağlanmak istenmesi, Atlas Okyanusu’nun iki yakasının artık aynı rüyayı görmediğinin somut bir kanıtı.

Yönetilmesi gereken bir rakip olarak Çin

Çin meselesi ise belgenin en ilginç paradoksu.

2017’de "revizyonist", 2022’de "jeopolitik ve ritmik (pacing challenge) bir tehdit" olarak tanımlanan Çin, 2025 belgesinde daha çok "ticari bir dengesizlik" ve "yönetilmesi gereken bir rakip" olarak karşımıza çıkıyor.

Belli ki Busan’daki o liderler zirvesinin gölgesi belgeye düşmüş taraflar "taktiksel bir ateşkes"te karar kılmış.

ABD, Çin ile askeri bir çatışmadan kaçınırken, ekonomik pastayı büyütmenin (2030’da 40 trilyon dolar hayali) derdinde.

Bu daha kontrollü ve maliyeti hesaplanmış bir rekabete işaret ediyor.

Ancak Venezuela meselesi ile gerilen ilişkiler bu kontrollü rekabete zarar verir mi bunu zaman gösterecek.

Sonuçta karşımızdaki tablo şöyle görünüyor.

Düşük yoğunluklu hegemonya ve ulusların önceliği

ABD artık "tek kutuplu hegemon" olma iddiasından vazgeçip, kendi çıkarlarını önceleyen devasa bir ulus-devlete dönüşüyor.

"Düşük yoğunluklu bir küresel hegemonya" arayışı olarak tanımlayabiliriz bunu.

Yükü müttefiklere yıkan, Ortadoğu’da sorumluluğu bölgeye devreden (burden-shifting), enerjide kendine yeten, içe kapanan ama bölgesini konsolide eden müdahaleci bir dev.

Peki bu yeni denklemde Türkiye nerede duruyor?

Washington, Suriye gibi kördüğümlerde "sahadaki güçlerle" çalışmak zorunda olduğunun farkında.

"Ulus inşası" bittiğine göre, geriye saf çıkarlar ve güvenlik mimarisi kalıyor.

Türkiye’nin Rusya ile kurduğu denge, Orta Koridor’daki potansiyeli ve çok boyutlu diplomasisi, ABD’nin bu yeni "geri çekilme" (retrenchment) stratejisinde Ankara’ya geniş bir manevra alanı açıyor.

İşte tam bu noktada, o meşum "Soğuk Savaş" benzetmesinden kaçınmanın beyhude bir çaba olduğunu düşünüyorum.

Bugün yaşanan, ismine ister "stratejik rekabet" deyin ister başka bir şey, buz gibi bir yeni Soğuk Savaş’tır.

Ancak bu seferki, ideolojik bir demir perdeden ziyade, teknolojik ve ticari duvarlarla örülü.

Küresel tedarik zincirlerinin kopuşu, çip savaşları ve Pasifik’teki o sessiz silahlanma yarışı, bu yeni soğuk savaşın harcını karıyor.

"Tarihin sonu" anlatısının, hakikatin duvarına çarpıp tuzla buz olduğu bir küresel fetret devrinden geçiyoruz. Son Amerikan Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi (NSS), aslında malumun ilamı.

Postmodern bir imparatorluğun "evi toparlama" telaşı ve o meşhur "Amerikan Rüyası"nın, kendi sınırlarına, yani "ulusun" o kadim sığınağına hegemonyayı elinde tutmaya devam ederek geri dönüşünün net bir belgesi.

Ezcümle; ikinci dünya savaşı sonrası kurulan uluslararası küresel düzenin cenazesi sessiz sedasız kaldırılıyor.

Yerine gelen şey ise ne tam bir izolasyon ne de tam bir hegemonya.

Adına "Trump Doktrini", “Donroe Doktrini” ya da "Esnek Realizm" ne derseniz deyin, dünya artık daha çıkarcı ve "ulusların önceliği" üzerine kurulu, soğuk bir döneme giriyor.

Atlas yoruldu, yükünü hafifletiyor.

Gerisini "yükü" sırtlanmak zorunda olanlar düşünmek zorunda.