Çin'in uzun soluklu planı: Küresel hegemonya rekabeti ve stratejik zorunluluklar

Rush Doshi'nin ABD-Çin rekabetini ele alan "The Long Game: China’s grand strategy to displace American order" isimli çalışmasına kısaca göz atalım.

Bu sayfada ABD-Çin rekabetini ele alan çeşitli kitapların analizini ve eleştirisini yapmaya çalışacağım. Rush Doshi’nin konu ile ilgili kitabı yayınlandığı zaman çok eleştirilmişti. Kitabın argümanlarına kısaca göz atalım.

Rush Doshi'nin "Uzun soluklu plan: Çin'in Amerikan Düzenini Yerinden Etmeye Yönelik Büyük Stratejisi" başlıklı kitabı Çin'in uzun soluklu bir strateji ile ABD'yi küresel liderlikten indirmeye çalıştığını iddia ediyor.

Kitap; Çin'in askeri, siyasi ve ekonomik düzeylerde birbirini izleyen üç "yerinden etme stratejisi" aracılığıyla Amerika'yı bölgesel ve küresel düzenden uzaklaştırmaya çalıştığını savunuyor.

Bu stratejilerden ilki Amerikan düzenini bölgesel olarak köreltmeyi, ikincisi Çin düzenini bölgesel olarak inşa etmeyi, üçüncüsü ise bölgesel inşayı küresel ölçekte genişletmeyi hedefliyor.

Doshi’nin kitabı öcnelikle tarihsel arka planı tartışıyor. Örneğin 1872 yılında, Qing Hanedanı'nın önemli bir generali olan Li Hongzhang’a atıflar var. Li, Çin'in modernleşmesi için Batı teknolojisini benimsemeye yönelik adımlar atıyor ancak Çin, Japonya'ya yenilip Shimonoseki Antlaşması imzalanınca ulusal aşağılanma döneminin başladığını belirtiyor.

Yukarıda bahsedilen dönemin modern Çin yönetimin politik yaklaşımında önemli bir arka plan yarattığını savunuyor. General Li Hongzhang’ın "üç bin yılda bir görülen büyük değişimler" ifadesi, hem Çin’in zayıflığını hem de dönüşüm potansiyelini simgelemekte ve sonraki nesiller tarafından tekrarlandığını iddia ediyor.

Örneğin mevcut Çin devlet başkanı Xi Jinping de Li’nin sözlerini yeni bir dönemi simgelemek üzere "yüzyılda bir görülen büyük değişimler" ifadesiyle kullanıyor. Doshi bu retorik kullanımın bilinçli bir tercih olduğunu ve ülkenin küresel ölçekte hedeflerini genişlettiğini savunuyor.

Doshi’ye göre Brexit ve Trump’ın seçilmesi gibi olayların bu tarz değişimlere örnek olabileceği belirtiliyor.

Doshi özellikle Soğuk Savaş sonrası dönemdeki ABD-Çin arasındaki rekabeti analiz ediyor ve Çin'in, ABD’nin bölgesel ve küresel hegemonyasına meydan okuma stratejisini ele alıyor.

Doshi’ye göre Çin'in stratejisi, önce bölgesel sonra küresel düzeyde ABD’nin nüfuzunu sarsmak ve zayıflatmak üzerine kurulu.

Bu strateji, ekonomik, askeri ve politik araçların koordineli kullanımını içeriyor.

Çin, 2049 yılına kadar ulusal yeniden canlanmayı hedefliyor ve bu süreçte ABD’nin küresel ölçekte zayıflaması Çin tarafından bir fırsat olarak görülüyor.

ABD ise Çin'in yükselişini sınırlamak ve kendi küresel liderliğini korumak için maliyet açısından anlamlı asimetrik stratejiler geliştirmeye çalışıyor. ABD'nin stratejisinin temel çabası Çin'in Asya'daki hegemonya çabalarını sekteye uğratmak.

Doshi’nin iddiaları Çin’in ABD’yi küresel liderlikten indirmesi üzerine kurulu. Çinli liderler sık sık hegemonya aramadıklarını ancak çok kutuplu bir adil düzenin dünyanın faydasına olacağı şeklinde açıklamalar yapıyor. Dolayısı ile Çin’in uzun soluklu bir planı olduğunu iddia etmek birincil somut emarelere dayanmıyor.

Burada ABD'nin küresel etki alanını ve müttefiklerle olan derin bağlarını göz ardı etmemek gerekiyor. ABD, NATO ve diğer uluslararası kurumlar aracılığıyla güçlü bir uluslararası varlık gösteriyor ve küresel güvenlik mimarisinin başında bulunuyor.

Diğer yandan Çin'in dış politika stratejisi, iç ekonomik baskılar ve halkın milliyetçi beklentileri gibi faktörlerle şekilleniyor. Bunun özellikle Tayvan konusunda bir karşılığı olabilir. Ancak bu da bölgesel düzeyde bir hegemonya niyetine işaret edebilir.

Bunun küresele yansıdığını söylemek için Kuşak ve Yol gibi küresel inisiyatiflere göz atmak gerekebilir. Ancak bu tarz altyapı girişimlerinin arkasında küresel bir hegemonya rekabeti aramak da bizi bir aşırı yorum tuzağına düşürebilir.

Ayrıca Çin’in küresel hegemonyayı elde etmesi halinde nasıl bir model inşa edeceği yeteri kadar bilinmiyor. Mevcut uluslararası liberal düzen içerisinde etkili bir hegemon olabilmek şu anda için mümkün görünmüyor.

Güney Çin Denizi ve Tayvan Boğazı gibi stratejik bölgelerdeki askeri hareketlilikler, bölgesel ve küresel çatışma risklerini artırabilir. Bu tarz bir hareketliliğin nerede son bulacağı belirsiz.

Gerçi yazar bu kitapta uzun soluklu bir stratejiden bahsederek Çin’in hegemonya arayışının zamana yayıldığını belirtiyor ancak ben Çin’in küresel hegemon olmak istediği konusunda yeterli veri olduğunu düşünmüyorum.

Çin, küresel bir hegemon olmaktan ziyade mevcut küresel düzeni çok kutupluluk temelinde revize etmek istiyor. Bunun için Rusya ve benzeri ülkelerin üye olduğu BRICS gibi mekanizmaları kullanarak hiçbir ülkenin iç işlerine karışılmadığı farklı kültürlerin ve sistemlerin bir arada olabildiği bir küresel düzen tasavvuruna sahip. Böyle bir düzende hegemon olmadığını iddia etse de sistemin merkezi ağırlığı haline gelebilir.

Böyle bir küresel düzenin kurulması mevcut düzenin zayıflaması ve doğal olarak ABD’nin liderlikten edilmesine bağlı gözüküyor. Ancak bu tarz bir güç geçişinin savaş dışında bir olasılıkla gerçekleşmesi tüm ülkelerin konsensüsünü gerektirir ki bu da çok zor.

Sonuç olarak Çin bir hegemonya rekabeti vermek istemiyor ancak küresel dinamikler onu böyle bir sonuca itiyor olabilir. Çin de böyle bir değişimin kaçınılmaz olduğunu düşündüğü için direkt rekabet yerine uzatılmış bir mücadeleyi tercih ediyor olabilir. Ancak bunun ardında doğal bir hegemonya motivasyonu değil küresel zorunluluklar olduğunu unutmamak lazım.

Bu konu üzerine daha çok fikir egzersizi yapılması gerektiğini düşünüyorum.